تاحالا فکر کردی این حروف که این همه سال جلو چشمات می‌بینی از کجا اومدن و چه راهی رو رفتن تا رسیدن به صفحه نمایش تو؟ بیا یه سفر کوتاه بریم تو تاریخ دیداری حروف.

از سنگ سخت تا جوهر روان

قدیم‌تر از اون چیزی که فکر کنی آدمها دنبال شکل دادن حروف بودن. اصلن ما انسان‌ها یه جورایی دلمون می‌خواست یه چیزی از خودمون جا بذاریم. نه فقط برای اینکه یه چیزی رو بنویسیم بلکه برای ثبت معنا برای موندن در تاریخ. یک جور حس بقای ابدی شاید!

تو فیلم‌ها دیدی مصر باستان رو با اون هیروگلیف‌ها روی سنگ‌های سخت تراش می‌دادن. هر نماد واسه خودش یه وزنی، ریتمی یه حسی داشت. انگار داشت روحت رو لمس می‌کرد.

بعدش نوبت یونان و روم باستان رسید. ستون‌ها و بناهای سنگی اونا مثل کتاب‌های تاریخ دیداری بودن که فریاد می‌زدن: “ما اینجا بودیم!”

تو قرون وسطا داستان فرق کرد. نویسنده‌ها تو صومعه‌ها با حوصله ی عجیب و غریبی قلم و جوهر رو بر می‌داشتن و نسخه‌های کتاب مقدس رو می‌نوشتن. اگه خوب نگاه کنی میبینی که همین شکل‌ها و نسبت‌هایی که اونا با دست ساختن شدن پایه و اساس فونت‌هایی که سال‌ها بعد اختراع شدن بود (احتمالن بخاطر اینکه به چشم خواننده آشنا تر بودن). انگار داشتن دونه ی فونت‌های آینده رو می‌کاشتن.

گوتنبرگ و عصر چاپ سربی

سال ۱۴۵۰ میلادی یه انفجار توی تکثیر نوشتار افتاد. یوهانس گوتنبرگ، حروف چینی و “چاپ سربی” رو اختراع کرد.

اون لحظه‌ای بود که همه چیز یه شبه عوض شد. تایپوگرافی از دست خوشنویس‌های تنها و کم سرعت (و البته گاهی متقلب که نسخه ها رو دستکاری میکردن!) پرید تو دست چاپگرها. حالا می‌شد تند تند از هر نوشته ای نسخه درست کرد.

اولین چاپ؟

کتاب مقدس گوتنبرگ که فونتش (Blackletter) خیلی شبیه دست خط‌های مذهبی اون موقع‌ها بوده. یعنی اولش از روی دست خط‌ها دزدی هنری کردن!

حالا قضیه چی بود؟ هر حرف یه قالب فلزی جدا، قابل چاپ، قابل جابجایی و از همه مهم‌تر قابل استفاده از نو رو داشت.

نتیجه؟

دانش برای اولین بار مثل یه رودخونه شروع کرد به پخش شدن بین مردم. دیگه کتاب فقط واسه ی شاه‌ها و کشیش‌ها و اشراف زاده ها نبود، حالا هر علاقه مند به دانش میتونست راحت تر کتاب بخونه.

نظم و زیبایی؛ وقتی تایپ صنعتی میشه هنر

فعلن حروف دارن شکل و شمایل می‌گیرن. قرن ۱۶ تا ۱۸ چند تا خوش ذوق و خفن میان وسط.

کلود گاراموند و جان باسکرویل میان میگن:

باید یه نظمی تو این کار باشه!

میان و فاصله بین حروف، ضخامت‌ها و از همه مهم‌تر خوانایی رو تعریف می‌کنن. این دیگه کار یکی دو روز نبود.

بعدش جامباتیستا بودونی میاد و با فونت‌های خیلی کلاسیکش خطوط ضخیم و نازک رو به اوج خودش می‌رسونه. البته ویلیام کاسلون هم با فونت‌هاش یه استاندارد خفن برای چاپ انگلیسی ساخت. اینجا بود که تایپوگرافی رسمن تبدیل شد به یه هنر که فقط ابزار چاپ نبود، خود زیبایی ‌شناسی شد!

انقلاب صنعتی و حروف خیلی بزرگ

ماشین‌ها ساخته میشن و انقلاب صنعتی راه میفته و چاپ هم سرعتش زیاد می‌شه. حالا دیگه فقط کتاب نیست که می‌خواد حرف بزنه. تبلیغات پوسترهای بزرگ، تابلوهای مغازه‌ها، بسته‌بندی‌ها و کلی چیز دیگه، باید تایپوگرافی خودش رو نشون میداد و چی بهتر از حروف بزرگ و چشم‌گیر؟

Slab Serif برای همین هدف طراحی شدن.

چشم‌گیری و قدرت. تایپ دیگه فقط واسه کتاب‌ خونه نبود و حالا خیابون‌ها، مغازه‌ها و حتی چشم مردم هم شدن مخاطب اصلی این داستان. نوشته ها فریاد میزدن من اینجام!

فونت های Serif؛ مدرنیسم ساده هندسی، مینیمال چاپی

سال ۱۹۱۹، آلمان، باوهاوس

شعارشون این بود که “فرم باید از کارکرد باشه“.

یعنی چی؟

یعنی الکی شلوغش نکن، ساده باشه، هندسی باشه و به زبان ساده تر کمینه ترین(مینیمال) حالت باشه. ایده این بود تایپوگرافی و چاپ باید مثل یه شیشه شفاف عمل کنه نه یه پنجره طرح‌دار و شلوغ(مثل اونایی که هنوزم تو کلیساها هست).

هربرت بایر و جان شیکولد قوانین نوشتار رو از نو می‌نویسن. فونت هایی مثل Futura  توسط پاول رنر و آکیدنتس گروتسک ساخته شدن و میشن نماد مدرنیسم. یه فونت خوانای ساده، اما همزمان پر از قدرت و اعتماد به نفس. هنوزم که هنوزه Futura یکی از مشهورترین و پر کاربردترین فونت هایی که تو تایپوگرافی انگلیسی توسط طراح های گرافیک دنیا استفاده میشه!

تایپ سوئیسی، پسامدرن و ورود دیجیتال

دهه ی ۵۰ تا ۷۰ میلادی، مدرنیسم سوئیسی، سبک تایپوگرافی جهانی که آدمایی مثل ماکس میذینگر (طراح فونت Helvetica) و آدریان فروتیگر (طراح فونت Univers) اونو به اوج رسوندن. این نظم و تمیزی فونت های امروزی مدیون زحمات و هنر و توجه اونا بود و تو دنیا پخش شد.

بعدش همه طراحا میگن خسته شدیم از این همه نظم و قانون. وقتشه قوانین رو بشکنیم.

ولفگانگ وینگارت و دیوید کارسون با کارهای آشفته اما قوی تو مجله‌‌ها با تایپوگرافی تجربه های جدید میسازن. حروف رو نابرابر و خشن و آزاد میچینن و انگار دارن با صدای بلند میگن:

من دلم می‌خواد اینطوری باشم!

همین موقع‌، کامپیوترا با پست اسکریپت ها (یه زبان برنامه‌نویسی برای چاپ) میان و راه رو واسه ی فونت‌های دیجیتال باز می‌کنن. حالا دیگه می‌شه فونت رو تو کامپیوتر ساخت و دست‌کاری کرد.

عصر دیجیتال و متغیرها؛ فونت‌ها زنده می‌شن

از سال ۲۰۰۰ تا همین امروز، تایپوگرافی جدید دیجیتال توسعه پیدا کرده. فونت‌ها دیگه فقط یه شکل ثابت نیستن. اونا زنده شدن. با فونت های متغیر(Variable Fonts) که نمونش فونت وب سایت رندرجت هست، می‌تونی صدها حالت ضخامت، عرض و کشیدگی رو تو یه فایل فونت خیلی کم حجم داشته باشی! دیگه مجبور نیستی ده ها فایل مختلف واسه ی فونت‌های بولد و ایتالیک و لایت و … داشته باشی!

تو این دوره آدمایی مثل متیو کارتر طراح فونت های Verdana و Georgia (که برای صفحه نمایش خیلی خوب هستن) و اریک اسپیکرمن با فونت‌های تاثیرگذارش نقشی کلیدی داشتن. در ادامه اپلیکیشن هایی مثل Glyphs و FontLab به طراح‌ها برای ساخت راحت تر و سریع تر فونت های جدید آزادی مطلق میدن.

حالا تایپوگرافی فقط یه ابزار برای انتقال داده نیست، خودش هویت دیداری یه برند یا محصوله، یک اثر هنریه. هر برندی که میبینی هر رابط کاربری (UI) که باهاش کار می‌کنی هر شبکه اجتماعی که باز می‌کنی داره با زبان حروف باهات حرف می‌زنه. حروف دارن داستان و فکر پشت اون نوشته رو می‌گن.

پایان

این داستان از سنگ و چوب و قلم و جوهر شروع شد، از چاپ سربی پردردسر و کثیف گذشت و با مدرنیسم، نظم و ترتیب پیدا کرد. طعم تجربه‌گرایی رو چشید و فعلن داره تو هر پیکسل از نمایشگر موبایل، لپ تاپ، ساعت و حتی یخچال تو نفس می‌کشه!
یه چیز رو بدون، فونت‌ها فقط شکل حروف نیستن؛ اونا زبان دیداری ما هستن که معنا، حس و یه تجربه کامل رو تو یه نگاه به تو منتقل می‌کنن. گاهی سردن، گاهی مهربون، گاهی خشن، گاهی تاریخ میگن و گاهی هم فقط دنبال جلب توجه تو توی بنر تبلیغاتی شهری هستن.

از این پس به حرف‌هایی که می‌زنن و شکلشون بیشتر دقت کن!